Rozgraniczenie nieruchomości: ewidencja gruntów czy wieloletni stan posiadania?

1. Stan faktyczny sprawy

Nieruchomości należące do stron zostały nabyte z mocy prawa 4 listopada 1971 r. przez ich poprzedników prawnych na podstawie przepisów uwłaszczeniowych. Władanie nieruchomościami wynikało z nieformalnych działów spadku i darowizn rodzinnych, co jest typowe dla wielu stosunków własnościowych na terenach wiejskich.

Już w latach 60. XX w. pomiędzy nieruchomościami istniało ogrodzenie z żerdzi, oddzielające części siedliskowe działek. W latach 90. wnioskodawca zastąpił je drewnianym płotem, który – jak ustaliły sądy – nie zmieniał przebiegu granicy.

Istotne znaczenie miało to, że:

• przez kilkadziesiąt lat granica była niesporna,
• dopiero w 2014 r. wszczęto postępowanie rozgraniczeniowe,
• w międzyczasie siedliska były stopniowo powiększane kosztem gruntów rolnych poprzez budowę budynków gospodarczych.

2. Rozstrzygnięcie sądów

2.1. Sąd Rejonowy

Sąd Rejonowy w Łukowie dokonał rozgraniczenia, jednak jego rozstrzygnięcie zostało zaskarżone apelacją.

2.2. Sąd Okręgowy

Sąd Okręgowy w Siedlcach – po wcześniejszym uchyleniu jego orzeczenia przez Sąd Najwyższy – zmienił postanowienie Sądu Rejonowego, ustalając inny przebieg granicy, a w pozostałym zakresie oddalił apelację.

Kluczowe ustalenia Sądu Okręgowego:

• stan posiadania na dzień 4 listopada 1971 r. wyznaczał granicę prawną,
• dane z ewidencji gruntów nie miały charakteru rozstrzygającego,
• granica ewidencyjna była przesunięta względem faktycznego ogrodzenia,
• twierdzenia wnioskodawcy o „cofnięciu płotu” i jego tymczasowym charakterze były niewiarygodne.

Sąd zwrócił uwagę, że płot:

• istniał ponad 25 lat,
• miał trwały charakter,
• zastąpił wcześniejsze ogrodzenie bez zmiany jego przebiegu.

3. Zasiedzenie jako dodatkowa podstawa rozstrzygnięcia

Sąd Okręgowy wskazał również, że nawet gdyby pierwotnie granica prawna różniła się od tej wyznaczonej przez ogrodzenie, to:

• najpóźniej doszło do zasiedzenia spornego pasa gruntu,
• w dobrej wierze – z upływem 10 lat (do 4 listopada 1981 r.),
• w złej wierze – z upływem 20 lat (do 4 listopada 2001 r.).

Tym samym wieloletnie, niezakłócone władanie gruntem doprowadziło do utrwalenia granicy w sensie prawnym.

4. Skarga kasacyjna – zarzuty wnioskodawcy

Wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, domagając się jej przyjęcia do rozpoznania z uwagi na oczywistą zasadność.

Zarzut sprowadzał się do twierdzenia, że:

• sąd w istocie ustalił granicę według ostatniego spokojnego stanu posiadania,
• taki stan – zdaniem skarżącego – nigdy nie istniał,
• doszło do naruszenia art. 153 k.c., ponieważ granica powinna zostać ustalona zgodnie z ewidencją gruntów.

5. Stanowisko Sądu Najwyższego

Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W uzasadnieniu podkreślił, że:

• wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej musi być powiązany z konkretnymi zarzutami,
• w sprawie granica prawna i stan posiadania pokrywały się,
• sąd II instancji nie dał pierwszeństwa posiadaniu kosztem granicy prawnej,
• nawet przy hipotetycznym błędzie co do pierwotnego przebiegu granicy, zasiedzenie przesądzało sprawę.

Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że:

• skarżący nie podniósł zarzutów naruszenia przepisów postępowania,
• nie zakwestionował skutecznie ustalenia, że obecny płot stoi dokładnie w miejscu dawnego ogrodzenia z żerdzi.

6. Znaczenie orzeczenia dla praktyki

Omawiane postanowienie potwierdza kilka istotnych zasad, niezwykle ważnych w praktyce spraw o rozgraniczenie nieruchomości:

1. Ewidencja gruntów ma charakter pomocniczy, a nie rozstrzygający.
2. Decydujące znaczenie ma rzeczywisty stan posiadania, zwłaszcza utrwalony przez wiele lat.
3. Trwałe ogrodzenie funkcjonujące przez dziesięciolecia może:
   • wyznaczać granicę prawną,
   • prowadzić do zasiedzenia.
4. Skarga kasacyjna wymaga precyzyjnych i trafnych zarzutów, zarówno materialnoprawnych, jak i procesowych.

7. Podsumowanie

Sprawa I CSK 1551/24 jasno pokazuje, że w sporach granicznych prawo nie abstrahuje od rzeczywistości. Wieloletnie, spokojne korzystanie z nieruchomości – nawet jeśli nie w pełni odpowiada zapisom ewidencyjnym – może przesądzić o przebiegu granicy, a z czasem doprowadzić do zasiedzenia.

Dla właścicieli nieruchomości oznacza to jedno: tolerowanie istniejącego stanu przez lata może mieć nieodwracalne skutki prawne.